طراحی تدریس
درباره سایت
آخرین مطالب
امکانات وب
به نام خدا
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ دسته اند:4جمله ها از نظر پیام و مفهوم خبری پرسشی امری عاطفی دو شخص بیشتر ندارد : ، * فعل امر دوم شخص مفرد مانند : برو دوم شخص جمع مانند : بروید ) است .Ø * همان طور که می بینید ، فعل امردوم شخص مفرد شناسه ندارد . در این مورد می گوییم شناسه ی فعل تهی ( کدام گزینه یک جمله ی امری است ؟ ) باید این مطلب را بازگو کنی .2 )شما می توانید این کتاب را ببرید . 1 ) شاید به همین مکان بازگردید .4 ) لطفاً تمام دوستان را خبر کنید. 3 * فعل هایی دعایی از نظر ظاهر مانند فعل های امر هستند .اما باید بدانیم جمله های دعایی جزو جمله های عاطفی هستند . ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ * تعداد جمله ها = تعداد فعل های موجود +فعل های حذف شده +شبه جمله ها ) صوت ها2 ) منادا1 شبه جمله ها دو دسته هستند : منادا کسی یا چیزی است که او را صدا می زنیم . ای ایران / ...ایا ملک ایران بزی جاودان /یا حسین آن که دل از غیر تو ببرید منم / پروردگارا ما را راه راست بنمای / تو والاترین مخلوق خدایی ، انسان ! صوت ها : واژه هایی هستند که احساسات ما را نشان می دهند : آه / وای ... / آخ .. / به به / وه / افسوس / آفرین / هان / الا / زنهار / ... متن زیر از چند جمله درست شده است ؟ پرواز دسته جمعی پرندگان بر فراز قله های برف گرفته ، بعد از یک روز خسته کننده ، روح و نشاط خاصی به انسان می دهد . « 1 )1 2 )2 3 )3 4 )4 ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ تا هستند :11نقش های دستوری . منادا5 .متمم 4 . مسند3 . مفعول2 . نهاد1 . فعل11 . قید9 . مضاف الیه8 . صفت7 . نقش بدل6
2 جزوه آموزشی ویژه ی دستور زبان ( اجزای جمله و گروه اسمی ) دوره ی متوسطه ی اول تهیه و تنظیم : فرامرز سنجری بررسی نقش های دستوری :
. نهاد :1 بخشی است که در باره ی آن خبری می دهیم . گزاره چیست ؟ خبری که در باره ی نهاد داده می شود ، گزاره است . مثلاً : گل ها هدیه های بهشتی هستند . مرد ِفروشنده خیلی مهربان و صبور بود . : 1نکته نهاد گاهی یک کلمه است . مثل : دوست گنجی بی پایان است . باران رنج و غصه را از خاطر درختان باغ شست . : 2نکته ی نهاد گاهی یک گروه است . مثل : چشمه هایِ روان و رودخانه هایِ جاری نعمت های ارزشمند خداوند هستند . چشم و چراغ باغ پیر بودند . ، نهال های نو رُسته و جوانه های سبز : 3نکته ی نهاد همیشه اول جمله نیست . مثل : سال ها پیش ، قبل از ساخته شدن این پل ، مردم برای عبور از رودخانه از قایق و کرجی استفاده می کردند . دوباره پس از گذشت ماه ها از آن رویداد خوشایند مرد دوره گرد فعالیت همیشگی خود را آغاز کرد . * نهاد را با کمک فعل و چند کلمه ی آخر جمله پیدا می کنیم . ای یار مهربان و دوست فداکار ، صداقت و راستی ضامن بقای دوستی ها و سربلندی هاست . خوشبختانه دریای طوفانی و امواج سهمگین تأثیری بر اراده ی پولادین صیاد پیر نداشت . : 4نکته ی گاهی نهاد از جمله حذف شده است . مثل : ( ما ) پنجشنبه ظهر ، بعد از ناهار به دیدن پدر بزرگم می رویم .
3 جزوه آموزشی ویژه ی دستور زبان ( اجزای جمله و گروه اسمی ) دوره ی متوسطه ی اول تهیه و تنظیم : فرامرز سنجری در بیت زیر نهاد ها کدامند ؟
دوباره پلک دلم می پرد ، نشانه ی چیست ؟ شنیده ام که می آید کسی به مهمانی
* در کدام گزینه نهاد درست مشخص شده است ؟ ) تابلوسازی از هنر های دستی جالب است . 1 . مردمان بی شماری در راهپیمایی آن روز شهر شرکت کردند . 2 . بعد از باران کرم های خاکی سر از باغچه بیرون آورده بودند . 3 . پریروز برادرم ، حسن ، نامه ای به صدا و سیما نوشت . 4 *کدام گزینه نهاد های متن زیر را به ترتیب درست نشان داده است ؟ ای یاد تو بر دل و زبان ها افتاده چو روح بر روان ها « بی یاد تو نیست هیچ مرغی در سبزه و باغ و بوستان ها » سیمرغ و عقاب و باز و شاهین ذکر تو کند در آشیان ها . یاد تو / هیچ مرغی / سیمرغ و عقاب و باز و شاهین 1 . دل و زبان ها / هیچ مرغی / آشیان ها 2 . یاد تو / روح / هیچ مرغی / سیمرغ و عقاب و باز و شاهین3 . روح / روان ها / سبزه و باغ و بوستان ها / سیمرغ و عقاب و باز و شاهین 4 نهاد کدام است ؟ » . معمولاً انتظار بیهوده کشیدن و کار بی نتیجه انجام دادن هر انسانی را خسته و آزرده می کند « * در جمله ی
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ .بدل: 2 به جمله ی زیر توجه کنید : سال بر پیامبر اسلام نازل شد.23قرآن در طول سال بر پیامبر اسلام نازل شد.23 کتاب آسمانی ما ، در طول ، قرآن
4 جزوه آموزشی ویژه ی دستور زبان ( اجزای جمله و گروه اسمی ) دوره ی متوسطه ی اول تهیه و تنظیم : فرامرز سنجری آیا ( قرآن = کتاب آسمانی ما ) ؟ بله آیا کتاب آسمانی توضیح بیشتر است ؟بله آیا قابل حذف است ؟بله آیا میان دو ، ................... ، آمده است ؟ بله پس می گوییم ( کتاب آسمانی ما )بدلی است برای قرآن . سال بر پیامبر اسلام نازل شد.23 کتاب آسمانی ما ، در طول ، قرآن
حالا در جمله های زیر بدل را پیدا کنید . دوستم ، رضا ، دیروز غایب بود . اولین فصل سال ، بهار ، فصل رویش و جوانه زدن است . دو روز پیش ، کنار ایستگاه ، دبیر ادبیّاتمان ،آقای کریمی ، را دیدم . پدرم از نزدیکترین کتاب فروشی ، اثر مشهور فردوسی ، شاهنامه ، را خرید . * در متن زیر بدل کدام است ؟ سر راه از فروشگاه ، تعدادی دفتر ، چند مداد ، یک خودکار ، یک دفترچه و تعدادی برگ سفید خریدم . الف ) تعدادی دفتر ب ) چند مداد ج ) یک خودکار د ) بدل ندارد * نتیجه آن که هر واژه ای که در میان ( ، .......... ، )قرار بگیرد ، بدل نیست . .مفعول : 3 اضافه »را « بیاید یا بتوانیم بعد از آن »را « است .در متن های امروز ی هر واژه ای که پیش از حرف »را «نشانه ی مفعول حرف کنیم ، مفعول است . مثال : دستت را به من بده تا کمکت کنم از روی زمین برخیزی . هر کسی چیزی آورده بود . اهورا هم در کیفش سیبداشت . من نان و پنیرآورده بودم . مجید هم گوشه ای نشسته بود و با کاغذ و قلم از صحنه ی روبه رو نقاشی می کشید . در متن زیر مفعول کدام است ؟ »می تراود مهتاب / می درخشد شب تاب / غم این خفته ی چند / خواب در چشم ترم می شکند « »نیما« بدل برای قرآن
5 جزوه آموزشی ویژه ی دستور زبان ( اجزای جمله و گروه اسمی ) دوره ی متوسطه ی اول تهیه و تنظیم : فرامرز سنجری مفعول ها در متن زیر به ترتیب کدامند ؟
جاودان زی ای زبان دانش و فرزانگی تا به گیتی نور بخشد آفتاب خاوری « » فارسی را پاس می داریم زیرا گفته اند قدر زر زرگر شناسد قدر گوهر ، گوهری ) گیتی / آفتاب / فارسی / قدر / گوهری2 ) نور / فارسی / زر/ گوهر 1 )آفتاب خاوری/ فارسی / زرگر / گوهری 4 ) نور / فارسی / قدر زر / قدر گوهر3 دارند ، مفعول دارند . مفعول آن ها تمام عبارتی است که نقل قول شده است . » : « * فعل هایی که علامت »از کدام خیابان باید برگردیم ؟ « پرسیدند : »امروز چند شنبه است ؟ « مثال : گفتم :
: »را «انواع حرف نشانه ی مفعول یا نقش نمای مفعول است . »را « * همان طور که گفتیم در متن های امروزی حرف مانند : باغ داران موفق شدند تماِم سیب هایِ باغ هایشان را به شهر ببرند .
پدر بزرگ قصّه می گفت و بچه ها بخش هایی از آن را یادداشت می کردند .
»را «به کار رفته است. در این گونه جمله ها ، حرف » از، برای ، به«به معنی » را « * اما گاهی در متن های کهن ، گاهی حرف حرف اضافه است نه نشانه ی مفعولی . مانند : او را گفتم = به او گفتم نادان را به از خموشی نیست = برای نادان بهتر از خاموشی نیست . حکیم را پرسیدم = از حکیم پرسیدم . ، حرف اضافه است . »را « * در همه ی گزینه ها به جز گزینه ی ......... حرف نشانه ی مفعول است ؟ ) »را «( در کدام گزینه حرف )هدیه ها می داد هر درویش را 2 »تو را چه می شود ؟ « ) صاحب خانه را گفتم : 1 )من تو را کی گفتم ای یار عزیز4 )تا بیابد نُطق مرغ خویش را 3
گروه مفعولی
مفعول گروه مفعولی
6 جزوه آموزشی ویژه ی دستور زبان ( اجزای جمله و گروه اسمی ) دوره ی متوسطه ی اول تهیه و تنظیم : فرامرز سنجری * » را « نقش نمای اضافه )به کار می رفته است . به این معنی که گاهی حرف ( »ــِ «در متن های کهن به جای »را « گاهی حرف میان یک مضاف و مضافٌ الیه فاصله می انداخته است. به این مثال توجه کنید : او را نام بهروز است = نام او بهروز است ِِ جهان را بلندی و پستی تویی = بلندی و پستی جهان تو هستی ِِ ی ِ فک اضافه می گوییم . »را «به این حرف ، فک اضافه یعنی جدا کردن یک ترکیب اضافی از هم .( فک هم خانواده ی تفکیک است .) به دانش فزای و به یزدان گرای که او باد جان تو را رهنمای = که او راهنمای جان تو باد !ِِ چون تو را نوح است کشتیبان ز طوفان غم مخور = چون نوح کشتیبان تو است ، ز طوفان غم مخورِ ِ
* گاهی ( را ) نشانه ی مالکیت است : اوا را پسری خردمند است . ( او پسری خردمند دارد ) . مرا چشمی است خون افشان ز دست آن کمان ابرو ( من از دست آن کمان ابرو چشمی خون افشان دارم ) . * ( را ) اختصاص یا تخصیص = مخصوص است مانند : منت خدای را عزّ وجلّ : منت مخصوص خدای عزّو جلّ است . حرف اضافه و متمم :4 به حرف هایی که کمک می کنند چیزی را به جمله اضافه کنیم ، حروف اضافه می گوییم . مانند : پدرم رفت . ( دوستش ـ اداره ) پدرم با دوستش به اداره رفت . (حرف اضافه + متمم ) معروف ترین حروف اضافه : الا ای دانش آموزان خوبم بگویم من کنون حرف از متمم متـمـم ها بود بعد از اضافه دو هفـتـا مـی شـود راز اضافه به با بی بر بـدونِ از برای »فرامرز سنجری « در اندر چون به جز تا جز برای به شرطی حرف اضافه است که به معنی مثل و مانند باشد در غیر این صورت حرف ربط است » چون « *
7 جزوه آموزشی ویژه ی دستور زبان ( اجزای جمله و گروه اسمی ) دوره ی متوسطه ی اول تهیه و تنظیم : فرامرز سنجری چون »نظامی « شیر به خود سپه شکن باش فرزند خصال خویشتن باش ( مانند ) »حافظ « چون تو را نوح است کشتیبان ، ز طوفان غم مخور . ( وقتی که ) به شرطی حرف اضافه است که فاصله ی زمانی یا مکانی را نشان دهد . در غیر این صورت حرف ربط است . »تا « * »پروین اعتصامی « تا شام نیفتاد صدای تبر از گوش »فرامرز سنجری « از دلم تا نگاه عطشناک کویر به قدر وسعت یک سراب فاصله بود . * کدام گزینه متمم ندارد ؟ ( کدام گزینه حرف اضافه ندارد ؟ ) ) خداوندا به فریاد دلم رس2 ) جدا شد یکی چشمه از کوهسار1 ) زدش سیلی و گفت دور ای پسر 4 ) تا شام نیفتاد صدای تبر از گوش3 * در متن زیر چند متمم هست خیلی از دست برادرم عصبانی بودم . بارها به اوگفته بودم باتری های چراغ قوه را عوض کند . اما نکرد . آن شب که برق رفته « »فرامرز سنجری « » بود به شدت به آن نیاز پیدا کرده بودیم . ازهمه بدتر این بود که فردای آن شب امتحان داشتم ... 1 )3 2 )4 3 )5 4 )6 * کلمه هایی مانند ( به شدت /به ندرت /از قضا /بی کار /با حوصله و ... ) در ساختمان خود حرف اضافه ندارند .زیرا این واژه ها هر کدام روی هم یک معنی مستقل دارند و یک کلمه را تشکیل می دهند . به شدت : شدیداً / به ندرت : بسیار کم / از قضا : اتفاقاً / بی کار : علاف / با حوصله : شکیبا * نقش دستوری کلمات مشخص شده را بنویسید : حکیم پیر بود و ناتوان . امّا شاگردش را می گفت : باید تا جایی که می شود مردم را درمان کنیم . )نهاد / متمم / مفعول 2 ) نهاد / مفعول / مفعول1 ) نهاد / متمم / متمم4 ) مفعول / متمم / متمم3 ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ .ترکیب وصفی / ترکیب اضافی 6 و 5 ترکیب ( اسم + ـِ + صفت ) یک ترکیب وصفی یا موصوف و صفت می سازند . مانند : دوستِ خوب / خاطرات ِبه یادماندنی / کوهستان ِروح نواز / فلک ِتیز رو ترکیب ( اسم + ـِ + اسم یا ضمیر ) یک ترکیب اضافی یا مضاف و مضاف الیه می سازند .
8 جزوه آموزشی ویژه ی دستور زبان ( اجزای جمله و گروه اسمی ) دوره ی متوسطه ی اول تهیه و تنظیم : فرامرز سنجری مانند : دوستِ من / خاطرات ِبرادرم / کوهستانِ البرز / کتابِ تاریخ تمرین: ترکیب های زیر به ترتیب چه هستند ؟ نیلوفر آبی / کاشی کاری های چشم نواز / جشنواره ی فیلم / سخن حکیمانه / لحظه ی انتظار * هر کلمه ای که معنی مصدری بدهد ، جزو اسم ها است . بنا بر این واژه های زیر اسم هستند : هجران : دوری / دور بودن شجاعت : شجاع بودن شادی : شاد بودن زیبایی : زیبا بودن دانش : دانستن پرواز : پریدن * در کدام گزینه تمام واژه ها اسم هستند ؟ ) قوت / ضعف / وجود / لذّت2 ) تنهایی / جسور / شهادت / قوی1 ) شعرا / نابینایان / عصا به دست / عینک4 ) شدید / مردود / کبیر / جوانان3 ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ .مسند و فعل های اسنادی : 7 به جمله های زیر توجه کنید : .دریا با دل دریایی خودش صیادان دل خسته را دست خالی بر نمی گرداند . 2 .پرندگان از جوجه های خود مراقبت می کنند . 1 .دل آسمان از تولد کودک کاکل زری غرق نور و سرور شده بود . 4 .هوای مناطق کوهستانی فرح بخش و روح نواز است . 3 ـ زیر فعل ها در جمله های بالا خط بکشید . * آیا همه ی فعل ها انجام شدن کاری را نشان می دهند ؟ * کدام فعل ها روی دادن یا داشتن حالتی را نشان می دهند ؟ * نکته : همان طور که می دانید همه ی فعل ها انجام شدن کاری را نشان نمی دهند. فعل هایی که داشتن یا پذیرفتن حالتی را نشان می دهند ، جمله های سه قسمتی می سازند. به این فعل ها ، فعل های اسنادی یا ربطی می گوییم : نهــاد + مســنــد +فعل اسـنادی هوای مناطق کوهستانی فرح بخش و روح نواز است کم سخن ِاندیشمند سربلند و ارجمند می گردد
9 جزوه آموزشی ویژه ی دستور زبان ( اجزای جمله و گروه اسمی ) دوره ی متوسطه ی اول تهیه و تنظیم : فرامرز سنجری بدنه ی کشتی بادبانی سست و ناپایدار بود تمرین : دقت کنید و در میان جمله های زیر، فعل اسنادی و مسند را مشخص کنید : . سنگ آسیا را به حرکت در آورده بود ،نیروی آب سکوت و شکیبایی نشانه ی دانش و خردمندی است . دانش هواشناسی روز به روز گسترده تر و مهم تر می شود. کتاب ومقاله نوشته است 45 ساله اش بیش از 45جلال آل احمد در طول عمر ـ تمام گزینه ها به جز گزینه ی .... فعل اسنادی هستند . ) نبوده ایم 4 )بوده است 3 ) شنیده است2 ) شده بود1
* مسند را با کمک رابطه ی مقابل پیدا می کنیم : نهــاد + چه یا که +فعل اسـنادی ؟ مسـنـد تنهایی بهتر از هم نشینی با بی خردان است ( تنهایی چه است ؟ بهتر از هم نشینی با بی خردان ) راننده ی اتوبوس برادر مردهمسایه بود . (راننده ی اتوبوس که بود ؟ برادر مردهمسایه ) مسند کدام است ؟ »تابلوها اگر چه قدیمی و رنگ و رو رفته بودند ، از هنر ارزنده ی خالق آن ها خبر می دادند . « ـ در عبارت
* در جمله های زیر مسند ها را بیابید : ـ شنیدن خبر موفقیت دوستان و سربلندی انسان ها همیشه برای آدم های پاک طینت خوش آیند و انرژی بخش است . ـ برای پرندگان راه گم کرده ی سرگردان ، گرمای لانه و آشیانه ی کودکی خاطره انگیز ترین لحظه ها بود . ـ به عقیده ی بسیاری از بینندگان برنامه ی شکرستان یکی از جذاب ترین و پر طرفدار ترین برنامه ها به شمار می رفت . ـ دوران کودکی جدا از هیاهوی بزرگ ترها شناوری لذت بخش در اقیانوس خاطرات و رؤیاهای شیرین بود . گشتن و گردیدن ) به دست می آیند . ، بودن ، شدن ، * فعل های اسنادی از مصدرهای ( هستن تمرین : کدام یک از فعل های زیر اسنادی هستند ؟ رسیده است نمی دانستند می شوند شده است خواهد بود رفته بودند می گردد بودید . باشند ، فعل اسنادی نیستند » وجود داشتن و قرار داشتن «به معنی » است و بود « * اگر فعل های همه به اتفاق دایی ناصر در خانه ی مادر بزرگ مهربانمان بودیم . هستم اگر می روم ور نروم نیستم
11 جزوه آموزشی ویژه ی دستور زبان ( اجزای جمله و گروه اسمی ) دوره ی متوسطه ی اول تهیه و تنظیم : فرامرز سنجری * . باشند ، فعل اسنادی نیستند »جست و جو و چرخیدن و گشت و گذار «به معنی » گشتن و گردیدن « اگر تمام کیفم را گشتم اما دریغ از یک صدتومانی ! ببین چقدر بزرگی انسان ، که خورشید به دور تو می گردد ! . باشد ، اسنادی نیست »رفت «به معنی » شد « * اگر پس از زیارت میهمانان خاک در دیار فراموشی به مدینه شدیم و چند روزی آنجا ماندیم . ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ تمرین یاد آوری : بیت های زیر را بخوانید و به پرسش ها پاسخ دهید : ) ای یاد تو مونس روانم جز نام تو نیست بر زبانم 1 )هر کو نکاشت مهر و ز خوبی گلی نچید در رهگذار باد نگهبان لاله بود 2 )علی آن شیر خدا شاه عرب الفتی داشته با این دل شب 3 )جهان جمله فروغ روی حق دان حق اندر وی ز پیدایی است پنهان 4 . تعداد جمله های هر بیت را پیدا کنید .1 . در هر بیت نهاد ، مفعول ، مسند ، متمم ، بدل ، منادا ، صفت و مضاف الیه را بیابید .2
11 جزوه آموزشی ویژه ی دستور زبان ( اجزای جمله و گروه اسمی ) دوره ی متوسطه ی اول تهیه و تنظیم : فرامرز سنجری گروه اسمی ، هسته و وابسته های آن :
تمام جمله های زبان فارسی از سه گروه ساخته می شوند: .گروه فعلی 3 .گروه قیدی 2 .گروه اسمی 1 امروز می خواهیم با گروه اسمی آشنا شویم. * به یک گروه از کلمات که هسته ی آن ها یک اسم باشد ، گروه اسمی می گوییم . گروه اسمی از یک اسم به عنوان هسته و یک یا چند وابسته تشکیل می شود. در گروه اسمی وجود هسته الزامی و وجود وابسته ها اختیاری است . * بنا بر این کوچک ترین گروه اسمی از یک اسم درست می شود و می تواند هیچ وابسته ای نداشته باشد . به مثال های زیر توجه کنید : . بهترین دوستِ انسان است ، کتاب
این روزها ، تلاشِ دانشمندان ، دست یابی به دانش های مفید است
تو واقع ا گلی
* در یک گروه اسمی ، هسته ها و وابسته ها را چگونه مشخص کنیم ؟ . اولین واژه ای که نقش نمای اضافه ( ـــِـــ ) داشته باشد هسته است .1 مانند : همان دو جلد کتاب ِ تاریخی . در یک گروه اسمی ، اولین اسمی که بعد از آن یک حرف اضافه بیاید ، هسته است . 2 مانند : ترس از تاریکی ، واکنش به پریشانی هایِ درونی است نکره داشته باشد هسته است : »ی « .اولین کلمه ی گروه که 3 مردی عصابه دست شبی پرستاره تابلویی منحصر به فرد
گروه اسمی گروه اسمی گروه فعلی
گروه اسمی گروه فعلی گروه قیدی گروه اسمی
گروه گروه اسمی گروه اسمی قیدی گروه فعلی
12 جزوه آموزشی ویژه ی دستور زبان ( اجزای جمله و گروه اسمی ) دوره ی متوسطه ی اول تهیه و تنظیم : فرامرز سنجری 4 نکره نبود ، هسته ی گروه اسمی را در آخر »ی « . اگر در گروه اسمی ، نقش نمای اضافه یا حرف اضافه نبود و گروه پیدا می کنیم آن بیست و شش نفر دانش آموز نخستین و مهم ترین جشنواره تمرین : در میان جمله های زیر ، گروه های اسمی را درون ( ) بگذارید و هسته ی هر گروه را با ( ــ ) نشان دهید . جنگل هایِ این نواحی ، منظره یِ چشم نوازی را به وجود آورده اند سیلاب های بهاری ، خسارت های جبران ناپذیری به کشاورزاِن نواحی شمالی زده است. در دهه یِ شصت هجری ، قافله ِی عشق از میاِن توفان حوادث گذشت و خود را به کمال رساند. * نکته ی بسیار مهم و ظریف : نشانه ی جمع داشت ، علامت جمع جزو هسته نیست ، جزو وابسته هاست . ، اگر هسته ی گروه اسمی نمایی کلی از وابسته های پیشین و پسین گروه اسمی : وابسته های پیشین هسته وابسته های پسین . ص اشاره1 . ص شمارشی2 . ص مبهم اسم 3 . ص پرسشی4 . ص تعجبی5 . ص عالی6 . شاخص7 یاد آوری وابسته های پیشین و پسین : . صفت اشاره :1 به واژه های ( این ، آن ، همین ، همان ،چنین ، چنان ) به شرطی که پیش از اسم بیایند صفت اشاره می گوییم . نکته : این ، آن ، همین ، همان اگربدون اسم به کار بروند ، ضمیر اشاره هستند . .نشانه ی جمع1 . ی نکره2 . ص بیانی3 .ص شمارشی4 . مضافٌ الیه5
13 جزوه آموزشی ویژه ی دستور زبان ( اجزای جمله و گروه اسمی ) دوره ی متوسطه ی اول تهیه و تنظیم : فرامرز سنجری این کتاب را بردار . این را بردار .
چنین و چنان اگر بدون اسم به کار بروند قید هستند . چنین رفتاری از تو بعید بود . چنین گفت :.... چنان می دوید که ...
. صفت شمارشی :2 به عدد هایی که پیش از اسم قرار بگیرند ، صفت شمارشی می گوییم . این اعداد دو دسته اند : ... - صد – پنج –لف ) اعداد اصلی : مانند یک 1 ...- صدمین – ب ) اعداد ترتیبی نوع اول : اوّلین- نخستین ـ سومین دو خودرویِ تولیدی داخلی بهمان و ... ، فلان ، برخی ، چند، بعضی ، هیچ ،هر ، . صفت مبهم : مانند همه 3 هر کودکِ بازی گوشی فلان مدرسه یِ قدیمی هیچ راننده ی با تجربه ای چند درخت پرتقال نکته : گاهی صفت مبهم بعد از هسته ی گروه اسمی می آید مانند : روز دیگر ، کتابی چند اگر با لحن پرسشی بیان شود ، صفت پرسشی است . »چند « کدام )+ اسم ، چند ، . صفت پرسشی : (چه 4 چه کتابی ؟ کدام تابلو ؟ چند روزنامه همراه خودت داری ؟ اگر معنی تعجب بدهد ، صفت تعجبی است . »چه «نکته : . صفت تعجبی : چه ، عجب 5 چه درخت بزرگی ! عجب هوایی ! کوچک ترین و ...– . صفت عالی : بهترین 6 تنهاترین سردار بزرگترین جزیره ی اقیانوس آرام پهناور ترین قاره ی جهان ) 3 . شاخص : ( مربوط به زبان فارسی 7
صفت اشاره ضمیر اشاره
صفت اشاره قید قید
14 جزوه آموزشی ویژه ی دستور زبان ( اجزای جمله و گروه اسمی ) دوره ی متوسطه ی اول تهیه و تنظیم : فرامرز سنجری
گاهی می بینیم پیش از یک اسم ، عنوان یا لقب یا درجه ای بدون نقش نمای اضافه به کار می رود . به این عنوان ها و القاب ، شاخص می گوییم . مانند : دکتر رحیمی سروان محمدی علامه طباطبایی مهندس محمودی حاج آقا کریمی کربلایی رضا آقا محمود مشهدی رسول نکته : شاخص ها باید بدون نقش نمای اضافه ، پیش از هسته ی گروه اسمی به کار بروند ، در غیر این صورت شاخص نیستند و می توانند هسته ی گروه اسمی باشند . استاد رضایی استادِ سخن دست نوشته هایِ استاد هر شش استاد
* وابسته های پسین : ین )– ون – ات – ان – . نشانه های جمع : ( ها 1 انقلابیّون – مدرسین – محصولات - مردها – دانشمندان کلاهی پشمی – مردمانی کوشا – . ی نکره : کودکی 2 نکته : اگر اسم نکره ، صفت داشته باشد ، ی نکره می تواند بعد از صفت قرار بگیرد : کودکی مهربان کودک مهربانی اندیشه ا ی عمیق اندیشه یِ عمیقی . مضاف ٌ الیه : اسمِ + اسم ( ضمیر ) 3 مضاف الیه بی شرمانِ تنهایی چاه ِ مرداب روزهای ِ کلاس سوسمارهای ِ سقف . صفت شمارشی : اسم ِ + اعداد ترتیبی نوع دوم ( ــُـ م ) 4 صفت شمارشی * اعداد جزو صفت ها هستند سیاره یِ نهم – حکایتِ نخست – جشنواره ی ِ اول – نمایش ِصدم – نفر ِ پنجم . صفت بیانی :5 هر صفتی که بعد از اسم بیاید به جز صفت های شمارشی و صفت های مبهم ، صفت بیانی محسوب می شود پسر خوب – کتاب آسمانی – خط میخی – فیلم دیدنی – شیشه ی شکسته – .کتاب ِ آموزنده
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ دسته اند:4جمله ها از نظر پیام و مفهوم خبری پرسشی امری عاطفی دو شخص بیشتر ندارد : ، * فعل امر دوم شخص مفرد مانند : برو دوم شخص جمع مانند : بروید ) است .Ø * همان طور که می بینید ، فعل امردوم شخص مفرد شناسه ندارد . در این مورد می گوییم شناسه ی فعل تهی ( کدام گزینه یک جمله ی امری است ؟ ) باید این مطلب را بازگو کنی .2 )شما می توانید این کتاب را ببرید . 1 ) شاید به همین مکان بازگردید .4 ) لطفاً تمام دوستان را خبر کنید. 3 * فعل هایی دعایی از نظر ظاهر مانند فعل های امر هستند .اما باید بدانیم جمله های دعایی جزو جمله های عاطفی هستند . ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ * تعداد جمله ها = تعداد فعل های موجود +فعل های حذف شده +شبه جمله ها ) صوت ها2 ) منادا1 شبه جمله ها دو دسته هستند : منادا کسی یا چیزی است که او را صدا می زنیم . ای ایران / ...ایا ملک ایران بزی جاودان /یا حسین آن که دل از غیر تو ببرید منم / پروردگارا ما را راه راست بنمای / تو والاترین مخلوق خدایی ، انسان ! صوت ها : واژه هایی هستند که احساسات ما را نشان می دهند : آه / وای ... / آخ .. / به به / وه / افسوس / آفرین / هان / الا / زنهار / ... متن زیر از چند جمله درست شده است ؟ پرواز دسته جمعی پرندگان بر فراز قله های برف گرفته ، بعد از یک روز خسته کننده ، روح و نشاط خاصی به انسان می دهد . « 1 )1 2 )2 3 )3 4 )4 ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ تا هستند :11نقش های دستوری . منادا5 .متمم 4 . مسند3 . مفعول2 . نهاد1 . فعل11 . قید9 . مضاف الیه8 . صفت7 . نقش بدل6
2 جزوه آموزشی ویژه ی دستور زبان ( اجزای جمله و گروه اسمی ) دوره ی متوسطه ی اول تهیه و تنظیم : فرامرز سنجری بررسی نقش های دستوری :
. نهاد :1 بخشی است که در باره ی آن خبری می دهیم . گزاره چیست ؟ خبری که در باره ی نهاد داده می شود ، گزاره است . مثلاً : گل ها هدیه های بهشتی هستند . مرد ِفروشنده خیلی مهربان و صبور بود . : 1نکته نهاد گاهی یک کلمه است . مثل : دوست گنجی بی پایان است . باران رنج و غصه را از خاطر درختان باغ شست . : 2نکته ی نهاد گاهی یک گروه است . مثل : چشمه هایِ روان و رودخانه هایِ جاری نعمت های ارزشمند خداوند هستند . چشم و چراغ باغ پیر بودند . ، نهال های نو رُسته و جوانه های سبز : 3نکته ی نهاد همیشه اول جمله نیست . مثل : سال ها پیش ، قبل از ساخته شدن این پل ، مردم برای عبور از رودخانه از قایق و کرجی استفاده می کردند . دوباره پس از گذشت ماه ها از آن رویداد خوشایند مرد دوره گرد فعالیت همیشگی خود را آغاز کرد . * نهاد را با کمک فعل و چند کلمه ی آخر جمله پیدا می کنیم . ای یار مهربان و دوست فداکار ، صداقت و راستی ضامن بقای دوستی ها و سربلندی هاست . خوشبختانه دریای طوفانی و امواج سهمگین تأثیری بر اراده ی پولادین صیاد پیر نداشت . : 4نکته ی گاهی نهاد از جمله حذف شده است . مثل : ( ما ) پنجشنبه ظهر ، بعد از ناهار به دیدن پدر بزرگم می رویم .
3 جزوه آموزشی ویژه ی دستور زبان ( اجزای جمله و گروه اسمی ) دوره ی متوسطه ی اول تهیه و تنظیم : فرامرز سنجری در بیت زیر نهاد ها کدامند ؟
دوباره پلک دلم می پرد ، نشانه ی چیست ؟ شنیده ام که می آید کسی به مهمانی
* در کدام گزینه نهاد درست مشخص شده است ؟ ) تابلوسازی از هنر های دستی جالب است . 1 . مردمان بی شماری در راهپیمایی آن روز شهر شرکت کردند . 2 . بعد از باران کرم های خاکی سر از باغچه بیرون آورده بودند . 3 . پریروز برادرم ، حسن ، نامه ای به صدا و سیما نوشت . 4 *کدام گزینه نهاد های متن زیر را به ترتیب درست نشان داده است ؟ ای یاد تو بر دل و زبان ها افتاده چو روح بر روان ها « بی یاد تو نیست هیچ مرغی در سبزه و باغ و بوستان ها » سیمرغ و عقاب و باز و شاهین ذکر تو کند در آشیان ها . یاد تو / هیچ مرغی / سیمرغ و عقاب و باز و شاهین 1 . دل و زبان ها / هیچ مرغی / آشیان ها 2 . یاد تو / روح / هیچ مرغی / سیمرغ و عقاب و باز و شاهین3 . روح / روان ها / سبزه و باغ و بوستان ها / سیمرغ و عقاب و باز و شاهین 4 نهاد کدام است ؟ » . معمولاً انتظار بیهوده کشیدن و کار بی نتیجه انجام دادن هر انسانی را خسته و آزرده می کند « * در جمله ی
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ .بدل: 2 به جمله ی زیر توجه کنید : سال بر پیامبر اسلام نازل شد.23قرآن در طول سال بر پیامبر اسلام نازل شد.23 کتاب آسمانی ما ، در طول ، قرآن
4 جزوه آموزشی ویژه ی دستور زبان ( اجزای جمله و گروه اسمی ) دوره ی متوسطه ی اول تهیه و تنظیم : فرامرز سنجری آیا ( قرآن = کتاب آسمانی ما ) ؟ بله آیا کتاب آسمانی توضیح بیشتر است ؟بله آیا قابل حذف است ؟بله آیا میان دو ، ................... ، آمده است ؟ بله پس می گوییم ( کتاب آسمانی ما )بدلی است برای قرآن . سال بر پیامبر اسلام نازل شد.23 کتاب آسمانی ما ، در طول ، قرآن
حالا در جمله های زیر بدل را پیدا کنید . دوستم ، رضا ، دیروز غایب بود . اولین فصل سال ، بهار ، فصل رویش و جوانه زدن است . دو روز پیش ، کنار ایستگاه ، دبیر ادبیّاتمان ،آقای کریمی ، را دیدم . پدرم از نزدیکترین کتاب فروشی ، اثر مشهور فردوسی ، شاهنامه ، را خرید . * در متن زیر بدل کدام است ؟ سر راه از فروشگاه ، تعدادی دفتر ، چند مداد ، یک خودکار ، یک دفترچه و تعدادی برگ سفید خریدم . الف ) تعدادی دفتر ب ) چند مداد ج ) یک خودکار د ) بدل ندارد * نتیجه آن که هر واژه ای که در میان ( ، .......... ، )قرار بگیرد ، بدل نیست . .مفعول : 3 اضافه »را « بیاید یا بتوانیم بعد از آن »را « است .در متن های امروز ی هر واژه ای که پیش از حرف »را «نشانه ی مفعول حرف کنیم ، مفعول است . مثال : دستت را به من بده تا کمکت کنم از روی زمین برخیزی . هر کسی چیزی آورده بود . اهورا هم در کیفش سیبداشت . من نان و پنیرآورده بودم . مجید هم گوشه ای نشسته بود و با کاغذ و قلم از صحنه ی روبه رو نقاشی می کشید . در متن زیر مفعول کدام است ؟ »می تراود مهتاب / می درخشد شب تاب / غم این خفته ی چند / خواب در چشم ترم می شکند « »نیما« بدل برای قرآن
5 جزوه آموزشی ویژه ی دستور زبان ( اجزای جمله و گروه اسمی ) دوره ی متوسطه ی اول تهیه و تنظیم : فرامرز سنجری مفعول ها در متن زیر به ترتیب کدامند ؟
جاودان زی ای زبان دانش و فرزانگی تا به گیتی نور بخشد آفتاب خاوری « » فارسی را پاس می داریم زیرا گفته اند قدر زر زرگر شناسد قدر گوهر ، گوهری ) گیتی / آفتاب / فارسی / قدر / گوهری2 ) نور / فارسی / زر/ گوهر 1 )آفتاب خاوری/ فارسی / زرگر / گوهری 4 ) نور / فارسی / قدر زر / قدر گوهر3 دارند ، مفعول دارند . مفعول آن ها تمام عبارتی است که نقل قول شده است . » : « * فعل هایی که علامت »از کدام خیابان باید برگردیم ؟ « پرسیدند : »امروز چند شنبه است ؟ « مثال : گفتم :
: »را «انواع حرف نشانه ی مفعول یا نقش نمای مفعول است . »را « * همان طور که گفتیم در متن های امروزی حرف مانند : باغ داران موفق شدند تماِم سیب هایِ باغ هایشان را به شهر ببرند .
پدر بزرگ قصّه می گفت و بچه ها بخش هایی از آن را یادداشت می کردند .
»را «به کار رفته است. در این گونه جمله ها ، حرف » از، برای ، به«به معنی » را « * اما گاهی در متن های کهن ، گاهی حرف حرف اضافه است نه نشانه ی مفعولی . مانند : او را گفتم = به او گفتم نادان را به از خموشی نیست = برای نادان بهتر از خاموشی نیست . حکیم را پرسیدم = از حکیم پرسیدم . ، حرف اضافه است . »را « * در همه ی گزینه ها به جز گزینه ی ......... حرف نشانه ی مفعول است ؟ ) »را «( در کدام گزینه حرف )هدیه ها می داد هر درویش را 2 »تو را چه می شود ؟ « ) صاحب خانه را گفتم : 1 )من تو را کی گفتم ای یار عزیز4 )تا بیابد نُطق مرغ خویش را 3
گروه مفعولی
مفعول گروه مفعولی
6 جزوه آموزشی ویژه ی دستور زبان ( اجزای جمله و گروه اسمی ) دوره ی متوسطه ی اول تهیه و تنظیم : فرامرز سنجری * » را « نقش نمای اضافه )به کار می رفته است . به این معنی که گاهی حرف ( »ــِ «در متن های کهن به جای »را « گاهی حرف میان یک مضاف و مضافٌ الیه فاصله می انداخته است. به این مثال توجه کنید : او را نام بهروز است = نام او بهروز است ِِ جهان را بلندی و پستی تویی = بلندی و پستی جهان تو هستی ِِ ی ِ فک اضافه می گوییم . »را «به این حرف ، فک اضافه یعنی جدا کردن یک ترکیب اضافی از هم .( فک هم خانواده ی تفکیک است .) به دانش فزای و به یزدان گرای که او باد جان تو را رهنمای = که او راهنمای جان تو باد !ِِ چون تو را نوح است کشتیبان ز طوفان غم مخور = چون نوح کشتیبان تو است ، ز طوفان غم مخورِ ِ
* گاهی ( را ) نشانه ی مالکیت است : اوا را پسری خردمند است . ( او پسری خردمند دارد ) . مرا چشمی است خون افشان ز دست آن کمان ابرو ( من از دست آن کمان ابرو چشمی خون افشان دارم ) . * ( را ) اختصاص یا تخصیص = مخصوص است مانند : منت خدای را عزّ وجلّ : منت مخصوص خدای عزّو جلّ است . حرف اضافه و متمم :4 به حرف هایی که کمک می کنند چیزی را به جمله اضافه کنیم ، حروف اضافه می گوییم . مانند : پدرم رفت . ( دوستش ـ اداره ) پدرم با دوستش به اداره رفت . (حرف اضافه + متمم ) معروف ترین حروف اضافه : الا ای دانش آموزان خوبم بگویم من کنون حرف از متمم متـمـم ها بود بعد از اضافه دو هفـتـا مـی شـود راز اضافه به با بی بر بـدونِ از برای »فرامرز سنجری « در اندر چون به جز تا جز برای به شرطی حرف اضافه است که به معنی مثل و مانند باشد در غیر این صورت حرف ربط است » چون « *
7 جزوه آموزشی ویژه ی دستور زبان ( اجزای جمله و گروه اسمی ) دوره ی متوسطه ی اول تهیه و تنظیم : فرامرز سنجری چون »نظامی « شیر به خود سپه شکن باش فرزند خصال خویشتن باش ( مانند ) »حافظ « چون تو را نوح است کشتیبان ، ز طوفان غم مخور . ( وقتی که ) به شرطی حرف اضافه است که فاصله ی زمانی یا مکانی را نشان دهد . در غیر این صورت حرف ربط است . »تا « * »پروین اعتصامی « تا شام نیفتاد صدای تبر از گوش »فرامرز سنجری « از دلم تا نگاه عطشناک کویر به قدر وسعت یک سراب فاصله بود . * کدام گزینه متمم ندارد ؟ ( کدام گزینه حرف اضافه ندارد ؟ ) ) خداوندا به فریاد دلم رس2 ) جدا شد یکی چشمه از کوهسار1 ) زدش سیلی و گفت دور ای پسر 4 ) تا شام نیفتاد صدای تبر از گوش3 * در متن زیر چند متمم هست خیلی از دست برادرم عصبانی بودم . بارها به اوگفته بودم باتری های چراغ قوه را عوض کند . اما نکرد . آن شب که برق رفته « »فرامرز سنجری « » بود به شدت به آن نیاز پیدا کرده بودیم . ازهمه بدتر این بود که فردای آن شب امتحان داشتم ... 1 )3 2 )4 3 )5 4 )6 * کلمه هایی مانند ( به شدت /به ندرت /از قضا /بی کار /با حوصله و ... ) در ساختمان خود حرف اضافه ندارند .زیرا این واژه ها هر کدام روی هم یک معنی مستقل دارند و یک کلمه را تشکیل می دهند . به شدت : شدیداً / به ندرت : بسیار کم / از قضا : اتفاقاً / بی کار : علاف / با حوصله : شکیبا * نقش دستوری کلمات مشخص شده را بنویسید : حکیم پیر بود و ناتوان . امّا شاگردش را می گفت : باید تا جایی که می شود مردم را درمان کنیم . )نهاد / متمم / مفعول 2 ) نهاد / مفعول / مفعول1 ) نهاد / متمم / متمم4 ) مفعول / متمم / متمم3 ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ .ترکیب وصفی / ترکیب اضافی 6 و 5 ترکیب ( اسم + ـِ + صفت ) یک ترکیب وصفی یا موصوف و صفت می سازند . مانند : دوستِ خوب / خاطرات ِبه یادماندنی / کوهستان ِروح نواز / فلک ِتیز رو ترکیب ( اسم + ـِ + اسم یا ضمیر ) یک ترکیب اضافی یا مضاف و مضاف الیه می سازند .
8 جزوه آموزشی ویژه ی دستور زبان ( اجزای جمله و گروه اسمی ) دوره ی متوسطه ی اول تهیه و تنظیم : فرامرز سنجری مانند : دوستِ من / خاطرات ِبرادرم / کوهستانِ البرز / کتابِ تاریخ تمرین: ترکیب های زیر به ترتیب چه هستند ؟ نیلوفر آبی / کاشی کاری های چشم نواز / جشنواره ی فیلم / سخن حکیمانه / لحظه ی انتظار * هر کلمه ای که معنی مصدری بدهد ، جزو اسم ها است . بنا بر این واژه های زیر اسم هستند : هجران : دوری / دور بودن شجاعت : شجاع بودن شادی : شاد بودن زیبایی : زیبا بودن دانش : دانستن پرواز : پریدن * در کدام گزینه تمام واژه ها اسم هستند ؟ ) قوت / ضعف / وجود / لذّت2 ) تنهایی / جسور / شهادت / قوی1 ) شعرا / نابینایان / عصا به دست / عینک4 ) شدید / مردود / کبیر / جوانان3 ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ .مسند و فعل های اسنادی : 7 به جمله های زیر توجه کنید : .دریا با دل دریایی خودش صیادان دل خسته را دست خالی بر نمی گرداند . 2 .پرندگان از جوجه های خود مراقبت می کنند . 1 .دل آسمان از تولد کودک کاکل زری غرق نور و سرور شده بود . 4 .هوای مناطق کوهستانی فرح بخش و روح نواز است . 3 ـ زیر فعل ها در جمله های بالا خط بکشید . * آیا همه ی فعل ها انجام شدن کاری را نشان می دهند ؟ * کدام فعل ها روی دادن یا داشتن حالتی را نشان می دهند ؟ * نکته : همان طور که می دانید همه ی فعل ها انجام شدن کاری را نشان نمی دهند. فعل هایی که داشتن یا پذیرفتن حالتی را نشان می دهند ، جمله های سه قسمتی می سازند. به این فعل ها ، فعل های اسنادی یا ربطی می گوییم : نهــاد + مســنــد +فعل اسـنادی هوای مناطق کوهستانی فرح بخش و روح نواز است کم سخن ِاندیشمند سربلند و ارجمند می گردد
9 جزوه آموزشی ویژه ی دستور زبان ( اجزای جمله و گروه اسمی ) دوره ی متوسطه ی اول تهیه و تنظیم : فرامرز سنجری بدنه ی کشتی بادبانی سست و ناپایدار بود تمرین : دقت کنید و در میان جمله های زیر، فعل اسنادی و مسند را مشخص کنید : . سنگ آسیا را به حرکت در آورده بود ،نیروی آب سکوت و شکیبایی نشانه ی دانش و خردمندی است . دانش هواشناسی روز به روز گسترده تر و مهم تر می شود. کتاب ومقاله نوشته است 45 ساله اش بیش از 45جلال آل احمد در طول عمر ـ تمام گزینه ها به جز گزینه ی .... فعل اسنادی هستند . ) نبوده ایم 4 )بوده است 3 ) شنیده است2 ) شده بود1
* مسند را با کمک رابطه ی مقابل پیدا می کنیم : نهــاد + چه یا که +فعل اسـنادی ؟ مسـنـد تنهایی بهتر از هم نشینی با بی خردان است ( تنهایی چه است ؟ بهتر از هم نشینی با بی خردان ) راننده ی اتوبوس برادر مردهمسایه بود . (راننده ی اتوبوس که بود ؟ برادر مردهمسایه ) مسند کدام است ؟ »تابلوها اگر چه قدیمی و رنگ و رو رفته بودند ، از هنر ارزنده ی خالق آن ها خبر می دادند . « ـ در عبارت
* در جمله های زیر مسند ها را بیابید : ـ شنیدن خبر موفقیت دوستان و سربلندی انسان ها همیشه برای آدم های پاک طینت خوش آیند و انرژی بخش است . ـ برای پرندگان راه گم کرده ی سرگردان ، گرمای لانه و آشیانه ی کودکی خاطره انگیز ترین لحظه ها بود . ـ به عقیده ی بسیاری از بینندگان برنامه ی شکرستان یکی از جذاب ترین و پر طرفدار ترین برنامه ها به شمار می رفت . ـ دوران کودکی جدا از هیاهوی بزرگ ترها شناوری لذت بخش در اقیانوس خاطرات و رؤیاهای شیرین بود . گشتن و گردیدن ) به دست می آیند . ، بودن ، شدن ، * فعل های اسنادی از مصدرهای ( هستن تمرین : کدام یک از فعل های زیر اسنادی هستند ؟ رسیده است نمی دانستند می شوند شده است خواهد بود رفته بودند می گردد بودید . باشند ، فعل اسنادی نیستند » وجود داشتن و قرار داشتن «به معنی » است و بود « * اگر فعل های همه به اتفاق دایی ناصر در خانه ی مادر بزرگ مهربانمان بودیم . هستم اگر می روم ور نروم نیستم
11 جزوه آموزشی ویژه ی دستور زبان ( اجزای جمله و گروه اسمی ) دوره ی متوسطه ی اول تهیه و تنظیم : فرامرز سنجری * . باشند ، فعل اسنادی نیستند »جست و جو و چرخیدن و گشت و گذار «به معنی » گشتن و گردیدن « اگر تمام کیفم را گشتم اما دریغ از یک صدتومانی ! ببین چقدر بزرگی انسان ، که خورشید به دور تو می گردد ! . باشد ، اسنادی نیست »رفت «به معنی » شد « * اگر پس از زیارت میهمانان خاک در دیار فراموشی به مدینه شدیم و چند روزی آنجا ماندیم . ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ تمرین یاد آوری : بیت های زیر را بخوانید و به پرسش ها پاسخ دهید : ) ای یاد تو مونس روانم جز نام تو نیست بر زبانم 1 )هر کو نکاشت مهر و ز خوبی گلی نچید در رهگذار باد نگهبان لاله بود 2 )علی آن شیر خدا شاه عرب الفتی داشته با این دل شب 3 )جهان جمله فروغ روی حق دان حق اندر وی ز پیدایی است پنهان 4 . تعداد جمله های هر بیت را پیدا کنید .1 . در هر بیت نهاد ، مفعول ، مسند ، متمم ، بدل ، منادا ، صفت و مضاف الیه را بیابید .2
11 جزوه آموزشی ویژه ی دستور زبان ( اجزای جمله و گروه اسمی ) دوره ی متوسطه ی اول تهیه و تنظیم : فرامرز سنجری گروه اسمی ، هسته و وابسته های آن :
تمام جمله های زبان فارسی از سه گروه ساخته می شوند: .گروه فعلی 3 .گروه قیدی 2 .گروه اسمی 1 امروز می خواهیم با گروه اسمی آشنا شویم. * به یک گروه از کلمات که هسته ی آن ها یک اسم باشد ، گروه اسمی می گوییم . گروه اسمی از یک اسم به عنوان هسته و یک یا چند وابسته تشکیل می شود. در گروه اسمی وجود هسته الزامی و وجود وابسته ها اختیاری است . * بنا بر این کوچک ترین گروه اسمی از یک اسم درست می شود و می تواند هیچ وابسته ای نداشته باشد . به مثال های زیر توجه کنید : . بهترین دوستِ انسان است ، کتاب
این روزها ، تلاشِ دانشمندان ، دست یابی به دانش های مفید است
تو واقع ا گلی
* در یک گروه اسمی ، هسته ها و وابسته ها را چگونه مشخص کنیم ؟ . اولین واژه ای که نقش نمای اضافه ( ـــِـــ ) داشته باشد هسته است .1 مانند : همان دو جلد کتاب ِ تاریخی . در یک گروه اسمی ، اولین اسمی که بعد از آن یک حرف اضافه بیاید ، هسته است . 2 مانند : ترس از تاریکی ، واکنش به پریشانی هایِ درونی است نکره داشته باشد هسته است : »ی « .اولین کلمه ی گروه که 3 مردی عصابه دست شبی پرستاره تابلویی منحصر به فرد
گروه اسمی گروه اسمی گروه فعلی
گروه اسمی گروه فعلی گروه قیدی گروه اسمی
گروه گروه اسمی گروه اسمی قیدی گروه فعلی
12 جزوه آموزشی ویژه ی دستور زبان ( اجزای جمله و گروه اسمی ) دوره ی متوسطه ی اول تهیه و تنظیم : فرامرز سنجری 4 نکره نبود ، هسته ی گروه اسمی را در آخر »ی « . اگر در گروه اسمی ، نقش نمای اضافه یا حرف اضافه نبود و گروه پیدا می کنیم آن بیست و شش نفر دانش آموز نخستین و مهم ترین جشنواره تمرین : در میان جمله های زیر ، گروه های اسمی را درون ( ) بگذارید و هسته ی هر گروه را با ( ــ ) نشان دهید . جنگل هایِ این نواحی ، منظره یِ چشم نوازی را به وجود آورده اند سیلاب های بهاری ، خسارت های جبران ناپذیری به کشاورزاِن نواحی شمالی زده است. در دهه یِ شصت هجری ، قافله ِی عشق از میاِن توفان حوادث گذشت و خود را به کمال رساند. * نکته ی بسیار مهم و ظریف : نشانه ی جمع داشت ، علامت جمع جزو هسته نیست ، جزو وابسته هاست . ، اگر هسته ی گروه اسمی نمایی کلی از وابسته های پیشین و پسین گروه اسمی : وابسته های پیشین هسته وابسته های پسین . ص اشاره1 . ص شمارشی2 . ص مبهم اسم 3 . ص پرسشی4 . ص تعجبی5 . ص عالی6 . شاخص7 یاد آوری وابسته های پیشین و پسین : . صفت اشاره :1 به واژه های ( این ، آن ، همین ، همان ،چنین ، چنان ) به شرطی که پیش از اسم بیایند صفت اشاره می گوییم . نکته : این ، آن ، همین ، همان اگربدون اسم به کار بروند ، ضمیر اشاره هستند . .نشانه ی جمع1 . ی نکره2 . ص بیانی3 .ص شمارشی4 . مضافٌ الیه5
13 جزوه آموزشی ویژه ی دستور زبان ( اجزای جمله و گروه اسمی ) دوره ی متوسطه ی اول تهیه و تنظیم : فرامرز سنجری این کتاب را بردار . این را بردار .
چنین و چنان اگر بدون اسم به کار بروند قید هستند . چنین رفتاری از تو بعید بود . چنین گفت :.... چنان می دوید که ...
. صفت شمارشی :2 به عدد هایی که پیش از اسم قرار بگیرند ، صفت شمارشی می گوییم . این اعداد دو دسته اند : ... - صد – پنج –لف ) اعداد اصلی : مانند یک 1 ...- صدمین – ب ) اعداد ترتیبی نوع اول : اوّلین- نخستین ـ سومین دو خودرویِ تولیدی داخلی بهمان و ... ، فلان ، برخی ، چند، بعضی ، هیچ ،هر ، . صفت مبهم : مانند همه 3 هر کودکِ بازی گوشی فلان مدرسه یِ قدیمی هیچ راننده ی با تجربه ای چند درخت پرتقال نکته : گاهی صفت مبهم بعد از هسته ی گروه اسمی می آید مانند : روز دیگر ، کتابی چند اگر با لحن پرسشی بیان شود ، صفت پرسشی است . »چند « کدام )+ اسم ، چند ، . صفت پرسشی : (چه 4 چه کتابی ؟ کدام تابلو ؟ چند روزنامه همراه خودت داری ؟ اگر معنی تعجب بدهد ، صفت تعجبی است . »چه «نکته : . صفت تعجبی : چه ، عجب 5 چه درخت بزرگی ! عجب هوایی ! کوچک ترین و ...– . صفت عالی : بهترین 6 تنهاترین سردار بزرگترین جزیره ی اقیانوس آرام پهناور ترین قاره ی جهان ) 3 . شاخص : ( مربوط به زبان فارسی 7
صفت اشاره ضمیر اشاره
صفت اشاره قید قید
14 جزوه آموزشی ویژه ی دستور زبان ( اجزای جمله و گروه اسمی ) دوره ی متوسطه ی اول تهیه و تنظیم : فرامرز سنجری
گاهی می بینیم پیش از یک اسم ، عنوان یا لقب یا درجه ای بدون نقش نمای اضافه به کار می رود . به این عنوان ها و القاب ، شاخص می گوییم . مانند : دکتر رحیمی سروان محمدی علامه طباطبایی مهندس محمودی حاج آقا کریمی کربلایی رضا آقا محمود مشهدی رسول نکته : شاخص ها باید بدون نقش نمای اضافه ، پیش از هسته ی گروه اسمی به کار بروند ، در غیر این صورت شاخص نیستند و می توانند هسته ی گروه اسمی باشند . استاد رضایی استادِ سخن دست نوشته هایِ استاد هر شش استاد
* وابسته های پسین : ین )– ون – ات – ان – . نشانه های جمع : ( ها 1 انقلابیّون – مدرسین – محصولات - مردها – دانشمندان کلاهی پشمی – مردمانی کوشا – . ی نکره : کودکی 2 نکته : اگر اسم نکره ، صفت داشته باشد ، ی نکره می تواند بعد از صفت قرار بگیرد : کودکی مهربان کودک مهربانی اندیشه ا ی عمیق اندیشه یِ عمیقی . مضاف ٌ الیه : اسمِ + اسم ( ضمیر ) 3 مضاف الیه بی شرمانِ تنهایی چاه ِ مرداب روزهای ِ کلاس سوسمارهای ِ سقف . صفت شمارشی : اسم ِ + اعداد ترتیبی نوع دوم ( ــُـ م ) 4 صفت شمارشی * اعداد جزو صفت ها هستند سیاره یِ نهم – حکایتِ نخست – جشنواره ی ِ اول – نمایش ِصدم – نفر ِ پنجم . صفت بیانی :5 هر صفتی که بعد از اسم بیاید به جز صفت های شمارشی و صفت های مبهم ، صفت بیانی محسوب می شود پسر خوب – کتاب آسمانی – خط میخی – فیلم دیدنی – شیشه ی شکسته – .کتاب ِ آموزنده
برچسب:
نویسنده: آبتین رحمانی